GDP Itoophiyaa:
GDP’n Ishee Guddaadha, Garuu Sadarkaan Gibiraa GDP Waliin Walbira Qabamu Xiqqaadha. Garaagarummaa Kana Eenyutu Kaffala?
Qorannoo Dinagdee • Itoophiyaa
Seensa
Itoophiyaan yeroo ammaa jijjiirama dinagdee fi herrega biyyoolessaa guddaa keessa jirti. Mootummaan Itoophiyaa guddina dinagdee biyyattii sirriitti madaaluuf mala GDP (Gross Domestic Product) ittiin shallagu haaromseera.
Jijjiirama kanaan diinagdeen Itoophiyaa duraan tilmaamame caalaa guddaa ta’uun isaa ifa ta’eera. Haaluma kanaan, GDP biyyattii bara 2024/25 birrii tiriliyoona 24.03, jechuun doolaara Ameerikaa biiliyoona 201.42 ta’uun ibsameera. Bara 2025/26 immoo birrii tiriliyoona 31.86, jechuun doolaara biiliyoona 210.7 gaheera.
Garuu gaaffiin dinagdee guddaan as irratti ka’a:
- Yoo dinagdeen biyyattii guddate, maaliif galiin gibiraa guddina dinagdee sana waliin wal hin madaalle? Garaagarummaa kana immoo eenyutu kaffala?
1. GDP jechuun maal jechuudha?
GDP jechuun Gatii Waliigalaa Oomisha Biyyoolessaa (Gross Domestic Product) jechuu dha.
Innis gatii waliigalaa meeshaalee fi tajaajiloota waggaa tokko keessatti daangaa biyya tokkoo keessatti oomishaman agarsiisa.
Fakkeenyaaf, Itoophiyaan oomisha qonnaa, warshaa, ijaarsaa, tajaajila baankii, daldalaa, geejjibaa fi dameewwan biroo irraa gatii waliigalaa birrii tiriliyoona 31.86 yoo uumte, GDP’n ishee hamma sana ta’a.
GDP guddaan diinagdeen biyyattii bal’achaa jiraachuu agarsiisuu danda’a. Garuu kun mootummaa birrii baay’ee qaba jechuu miti.
GDP guddaa qabaachuun galii mootummaa guddaa qabaachuu waliin tokko miti.
2. Tax-to-GDP Ratio jechuun maal jechuudha?
Tax-to-GDP Ratio jechuun galii gibiraa mootummaa GDP biyyattii waliin madaaluu jechuudha.
Fakkeenyaaf:
GDP = Birrii tiriliyoona 100.
Galii gibiraa = Birrii tiriliyoona 10.
Tax-to-GDP Ratio = 10%.
Kana jechuun galii dinagdee waliigalaa keessatti birrii 100 keessaa birrii 10 mootummaa gibiraan walitti qaba jechuudha.
Kanaaf, ratio’n kun mootummaa humna dinagdee biyyattii irraa galii argachuu irratti qabu madaaluuf gargaara.
3. Rakkoon Itoophiyaa maal ta’e?
Qorannoon Institute for Fiscal Studies (IFS) bara 2025 maxxanse akka agarsiisutti, Tax-to-GDP Ratio Itoophiyaa bara 2022/23 keessa 7.5% ture.
Biyyoota naannoo waliin yoo madaalle:
Kana jechuun Itoophiyaan dinagdee guddachaa jiru qabdu illee, galii gibiraa walitti qabuu irratti biyyoota kunneen irraa duubatti hafteetti.
Garaagarummaan kun gaaffii guddaa mootummaa fi dinagdee biyyattii irratti dhiibbaa qabu kaasa.
4. GDP guddateera; gibirri garuu maaliif hin guddanne?
Sababoota hedduutu jira.
A. Guddina dameewwan gibira irraa baqatan
Daldalli al-idilee, hojiiwwan galmee hin qabne, akkasumas sochiin dinagdee gibira sirnaan hin kaffalle galii mootummaa irratti dhiibbaa geessisu.
B. Bulchiinsa gibiraa keessatti hanqina
Sirni gibira walitti qabuu yoo laafaa ta’e, namoonni fi dhaabbileen gibira kaffaluu qaban hundi dirqama isaanii guutuu hin raawwatan.
C. Exemptions fi carraa gibiraa
Dhaabbileen tokko tokko haala adda addaatiin gibira irraa bilisa ta’u. Yoo kun sirnaan hin to’atamne, galiin mootummaa ni hir’ata.
D. VAT fi gibira daldalaa
Gibira gurgurtaa fi tajaajiloota irraa walitti qabamu (VAT) sirnaan walitti qabuun barbaachisaa dha. Hanqinni sirna kanaa galii mootummaa hir’isuu danda’a.
Qorannoon Ministeera Maallaqaa Itoophiyaa fi IFS akka ibsutti, hanqinni walitti qabama gibiraa direct tax, VAT fi excise tax irratti mul’ata.
5. Jijjiirama GDP haaraan maal jijjiire?
Kun dhimma xiyyeeffannoo guddaa barbaaduudha.
GDP haaraan guddina dinagdee Itoophiyaa duraan shallagame caalaa guddaa ta’uu agarsiiseera. Garuu guddinni kun galii mootummaa battalumatti hin dabalu.
Fakkeenyaaf, yoo mootummaan gibira birrii tiriliyoona 1.8 walitti qabe:
GDP duraanii birrii tiriliyoona 19.27 irratti yoo madaalle, ratio’n isaa gara 9.5% ta’a.
GDP haaraa birrii tiriliyoona 31.86 irratti yoo madaalle, ratio’n isaa gara 5.7% ta’a.
Kun fakkeenya shallaggii ti; galiin gibiraa wal fakkaataa ta’ee, bu’uurri ittiin madaalamu qofa jijjiirame.
Kana jechuun GDP’n guddateera; garuu galiin mootummaa haala wal fakkaatuun hin daballe.
6. Garaagarummaa kana eenyutu kaffala?
Kun gaaffii mata-duree kanaa isa guddaadha.
Yoo mootummaan galii gibiraa gahaa hin arganne, baasii mootummaa raawwachuuf madda galii biraa barbaada.
Maddi galii mootummaa yoo gahaa hin taane, dhiibbaan isaa karaa adda addaatiin mul’achuu danda’a.
1. Lammiilee gibira kaffalan
Mootummaan galii dabaluuf gibira galii, VAT fi gibira biroo fooyyessuu ykn bal’isuuf yaaluu danda’a. Kun namoota dhuunfaa fi daldaltoota irratti dhiibbaa geessisa.
2. Daldaltootaa fi dhaabbilee dhuunfaa
Dhaabbileen gibira dabalataa kaffaluu yoo qabaatan, baasii oomishaa fi tajaajilaa dabaluun gatii gabaa irratti dhiibbaa uumuu danda’a.
3. Fayyadamtoota tajaajilaa
Gatii meeshaalee, boba’aa, geejjibaa fi tajaajiloota biroo keessatti daballiin uumamuu danda’a. Kunis humna bittaa maatii irratti dhiibbaa qabaachuu danda’a.
4. Mootummaa fi tajaajiloota uummataa
Galiin mootummaa yoo hin daballe, baasii barnootaa, fayyaa, bu’uuraalee misoomaa fi tajaajiloota hawaasaa irratti daangaan uumamuu danda’a.
Kanaaf, rakkoon kun dhimma lakkoofsa dinagdee qofa osoo hin taane, jireenya guyyaa guyyaa uummataa waliin walqabata.
7. Mootummaan maal gochuu qaba?
Furmaanni rakkoo kanaa gibira dabalu qofa ta’uu hin qabu. Sirna galii walitti qabuu fooyyessuunis barbaachisaadha.
Tarkaanfiiwwan barbaachisoo ta’an:
- Daldala al-idilee gara sirna dinagdee galmaa’eetti fiduu.
- Sirna gibiraa dijitaalaa fi iftoomina qabu diriirsuu.
- Namoota galii guddaa argatan hundi gibira isaanii sirnaan akka kaffalan gochuu.
- Mala gibira irraa miliquu ittisuu.
- Dhaabbilee oomisha biyya keessaa jajjabeessuu.
- Gibira irratti dhiibbaa hin barbaachisne daldaltootaa fi invastimantoota irratti uumamu hir’isuu.
- Galii gibiraa uummataaf bu’aa qabatamaa akka fidu mirkaneessuu.
8. Xumura: GDP guddaan milkaa’ina moo itti gaafatamummaa guddaadha?
Itoophiyaan GDP ishee guddisuu dandeesseetti. Kun gama tokkoon milkaa’ina madaallii dinagdee biyyattii ti.
Garuu guddinni GDP qofti jireenya uummataa fooyyessuu hin danda’u. Galiin mootummaa, carraan hojii, oomishtummaan, galiin maatii fi tajaajilli hawaasaa waliin guddachuu qabu.
Mootummaan dinagdee guddaa qabaachuun isaa qofa osoo hin taane, dinagdee sana irraa galii haqaa fi gahaa walitti qabuu, akkasumas galii sana karaa iftoomina qabuun uummataaf deebisuu danda’uu qaba.
Gaaffiin guddaan: Itoophiyaan GDP guddisuu dandeesseetti; amma immoo galii gibiraa haala haqaa, iftoominaa fi itti gaafatamummaa qabuun akkamitti guddisuu dandeessi?
Sababni isaas, gibirri uummata irraa walitti qabamu uummataaf tajaajila, misooma, barnoota, fayyaa fi carraa jireenyaa fooyyessuuf ooluu qaba.
