Vitaaminoota
Vitaaminoonni barbaachisoo ta’an 13 jiru. Kana jechuun vitaaminoonni kun qaamni sirnaan akka hojjetuuf barbaachisu. Isaannis
Vitamin A
Vitamin C
Vitamin D
Vitamin E
Vitamin K
Vitamin B1 (tiyaamiinii)
Vitamin B2 (riboflavin)
Vitamin B3 (niyaasiin)
Vitamin B6 (piridoxine)
Vitamin B12 (saayinookoobalaamiin)
Asiidii paantooteenikii (B5)
Baayootiin (B7)
Fooleetii (fooliik asiidii yookiin B9)
Vitaminoonni bakka lamatti qoodamu:
- Vitaaminoota cooma keessatti bulbulamanii fi
- Vitaaminoota bishaan keessatti bulbulaman
Vitaaminoonni cooma keessatti bulbulaman kalee, tishuuwwan coomaa fi maashaalee qaamaa keessatti kuufamaniiru. Vitaaminoonni cooma keessatti bulbulaman afran vitaaminoota A, D, E fi K. Vitaaminoonni kun bakka coomni nyaataa jirutti qaamni salphaatti xuuxama.
Vitaaminoonni bishaan keessatti bulbulaman qaama keessatti hin kuufaman. Vitaaminoonni bishaan keessatti bulbulaman sagal vitaamin C fi vitaaminoota B hunda dha. Kanneen keessaa hafe yookiin garmalee yoo ta’e karaa fincaan qaama keessaa ba’a. Hanqinni qaama keessatti akka hin uumamneef yeroo yeroon nyaatamuu qabu. Kanarraa kan hafe vitaamin B12 yoo ta’u, kunis waggoota dheeraaf kalee keessatti kuufamuu danda’a. Soorata vitaaminii fakkaatu tokko tokkos qaamaaf barbaachisa kan akka: Koolinii (Choline), Kaarniitiin (Carnitine).
Faayidaa (Function)
Tokkoon tokkoon vitaaminii armaan gaditti tarreeffaman qaama keessatti hojii barbaachisaa qabu. Hanqinni vitaaminii kan uumamu yeroo vaayitaamiin murtaa’e tokko gahaa ta’e hin argannedha. Hanqinni vitaamin rakkoo fayyaa fiduu danda’a.
Fuduraalee, kuduraalee, baaqelaa, qamadii, midhaan guutuu fi nyaata aannan jabaa qabu gahaa nyaachuu dhabuun carraa rakkoo fayyaa, dhukkuba onnee, kaansarii, fi fayyaa lafee gaarii dhabuu (osteoporosis) dabalatee dabaluu danda’a. Vitamin A ilkaan, lafee, tishuu lallaafaa, mucous membranes fi gogaa fayya qabeessa uumuu fi eeguuf gargaara.
Vitamin B6
Vitamin B6 piridoxine jedhama. Vitamin B6 seelii dhiiga diimaa uumuu fi hojii sammuu eeguuf gargaara. Vitaamin kun pirootiinota qaama walnyaatinsa keemikaalaa hedduu qaama keessatti ta’an keessattis gahee guddaa qaba. Pirootiinii baay’ee yoo nyaattan qaamni keessan pirootiinii baay’ee barbaada.
Vitamin B12
Vitamin B12 akkuma vitaaminoota B biroo meetaaboliizimiidhaaf barbaachisaa dha. Akkasumas seelii dhiiga diimaa uumuuf gargaara, sirna narvii giddugaleessaa fi naannoo akka eegu taasisa.
Vitamin C
Ascorbic Acid jedhamuunis kan waamamu, antioxidant kan ilkaan fi ilkaan fayya qabeessa taasisuudha. Qaamni ayirenii akka xuuxuu fi tishuu fayyaa akka qabaatu gargaara. Madaa fayyisuufis barbaachisaa dha.
Vitamin D
Erga aduu keessa turee booda qaamni waan hojjetuuf “vitaamiin aduu” jedhamuunis beekama. Torbanitti al 3 daqiiqaa kudhan hanga 15 aduu fudhachuun namoota baay’eedhaaf latitude baay’ee irratti vitaamin D qaamni barbaadu oomishuuf gahaadha. Namoonni bakka aduu hin jiraanne vitaamin D gahaa argachuu dhiisuu danda’u. Madda nyaataa qofa irraa vitaamin D gahaa argachuun baay’ee rakkisaadha. Vitamin D qaamni kaalsiyeemii akka xuuxuuf gargaara. Guddina idilee fi kunuunsa ilkaan fi lafee fayyaa ta’eef kaalsiyeemii si barbaachisa. Akkasumas hamma dhiiga keessatti kaalsiyeemii fi fosfarasii sirrii ta’e akka qabaatu gargaara.
Vitamin E
Antioxidant kan tocopherol jedhamuunis beekamudha. Qaamni seelii dhiiga diimaa akka uumu kan gargaaru yoo ta’u, vitaamin K fayyadama.
Vitamin K
Barbaachisummaan vitamin K utuu inni hin jiraatin dhiigni akka idileetti hin coagulate ture. Qorannoowwan tokko tokko fayyaa lafeef barbaachisaa ta’uu ibsu.
Baayotiinii (Biotin)
Baayootiiniin meetaabolii pirootiinii fi kaarboohayidireetii, akkasumas oomisha hormoonii fi kolestroolii keessatti barbaachisaa dha.
Niacin vitamin B
kan gogaa fi narvii fayyaa ta’e eeguuf gargaarudha. Akkasumas doosiin ol’aanaa ta’een bu’aa tiraayigiliisaayidii gadi buusu qaba.
Fooleetiin vitaamin B12 waliin hojjechuun seelii dhiiga diimaa uumuuf gargaara. DNA kan guddina tishuu fi hojii seelii to’atu oomishuuf barbaachisaadha. Dubartiin ulfa taate kamiyyuu folate gahaa argachuu ishee mirkaneeffachuu qabdi. Fooleetii gadi bu’uun mudaa dhalootaa kan akka lafee dugdaatti walqabatee jira. Nyaatni hedduun amma bifa fooliik asiidiitiin fooleetiin jabaatanii jiru.
Asiidii Pantothenic
Asiidiin pantothenic (vitamin B5) meetaabolii nyaataaf barbaachisaa dha. Hormoonii fi kolestroolii oomishuufis gahee qaba.
Riboflavin
Riboflavin (vitamin B2) vitamin B kanneen biroo waliin hojjeta. Guddina qaamaa fi oomisha seelii dhiiga diimaatiif barbaachisaa dha.
Tiyaamiin
Tiyaamiin (vitamin B1) seelonni qaamaa kaarboohayidireetii gara anniisaatti akka jijjiiran gargaara. Yeroo ulfaa fi harma hoosisuu kaarboohayidireetii gahaa argachuun baayyee barbaachisaadha. Akkasumas hojii onnee fi seelii narvii fayyaa ta’eef barbaachisaa dha. Kooliin hojii sammuu fi sirna narvii akka idileetti akka hojjetan gargaara. Hanqinni kooliinii kalee keessatti dhiita’uu danda’a.
Kaarnitiiniin qaamni asiidota coomaa gara anniisaatti akka jijjiiru gargaara.
